Skarby Krakowa, czyli trochę sztuki z całkiem bliska

Kazimierz

Kazimierz powstał na miejscu przedlokacyjnych osad usytuowanych pomiędzy dawnym korytem Wisły (obecne ulice Dietla, Daszyńskiego i Starowiślna), Zakazimierką, okalającą osady od południa oraz Wilgą. Najwcześniejszym skupiskiem osadniczym był rejon wapiennej Skałki. W XI wieku powstała tam romańska świątynia, od 1079 roku związana z osobą biskupa Stanisława ze Szczepanowa. Drugą osadą było skupisko niedaleko dzisiejszej ulicy Wietora, gdzie od XII wieku wznosił się ważny dla dziejów Kazimierza kościół św. Jakuba. Największą z osad była wieś Bawół, leżąca między dzisiejszymi ulicami św. Wawrzyńca, Dajwór i Szeroką. Wieś ta była lokowana na prawie niemieckim w 1276 roku. Przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim dla nowego miasta wydał król Kazimierz Wielki 27 lutego 1335 roku w Sandomierzu, nazywając je od swojego imienia Kazimierzem. W dokumencie miasto otrzymało samorząd miejski i własne sądownictwo, prawo odbywania targu w każdy piątek, przewozu towarów przez Wisłę i pobierania za to opłat. Nowe miasto przyjęło kształt nieregularnego czworoboku o wymiarach 900 x 500 metrów. Jego środek zajął duży, prostokątny rynek o wymiarach 188 x 141 metrów. Było to centrum administracyjne i handlowe. Stanęły tu ratusz, budynek wagi, postrzygalnia i kramy sukienne. Z każdego boku rynku wybiegały pod kątem prostym trzy ulice. Rynek przecinała z północy na południe główna ulica i oś komunikacyjna miasta. Pomocniczą rolę względem rynku pełnił tzw. Psi Rynek. Prawdopodobnie pierwotnie nazywał się Przyrynek. Nazwa placu Wolnica wzięła się stąd, że część rynku wydzielono dla wolnego handlu mięsem dla nienależących do cechu.

Fortyfikacje

W 2 połowie XIV miasto uzyskało prawo do ufortyfikowania się i zostało otoczone murami obronnymi. W murach tych znalazły się bramy - Gliniana nazywana też Krakowską (na skrzyżowaniu ulicy Dietla z Krakowską), Skawińska (od zachodu), Wielicka (na rogu Krakowskiej i Podgórskiej), Bocheńska (u wylotu obecnej Gazowej) i Bydlna (istniała do końca XVI wieku).

Kościół Bożego Ciała

Pierwotnie kościół ten mieścił się przy kazimierskim rynku, który w założeniu lokacyjnym miał być niewiele mniejszy od rynku w Krakowie. Został fundowany przed rokiem 1342 przez Kazimierza Wielkiego jako kościół farny. Prezbiterium konsekrowano w 1401 roku, natomiast całość budowli ukończono w 3 ćwierci XV wieku. Szczyt fasady zachodniej wybudowano w 1500 roku i ozdobiono kamiennymi tarczami herbowymi z Orłem, Pogonią i herbami królewskimi. Wieżę dodano w wieku XVI i umieszczono w niej dzwony - Dziad i Baba (nietkórzy podają - Stanisław i Augustyn). Istotne przemiany architektoniczne kościoła miały miejsce w XVII wieku i związane są z osobą prepozyta ks. Marcina Kłoczyńskiego. Podwyższono wieżę do 70 metrów i dobudowano trzy kruchty wejściowe do kościoła. Wieżę zwieńczono manierystycznym hełmem. Jako główny kościół parafialny Kazimierza był otaczany opieką rajców miejskich i bogatego patrycjatu, podobnie do kościoła mariackiego w Krakowie. W 1405 roku król Władysław Jagiełło z biskupem krakowskim Piotrem Wyszem osadzili przy kościele kanoników laterańskich reguły św. Augustyna, zwanych Kanonikami Regularnymi Laterańskimi, sprowadzonych z Kłodzka. Zakon wywodzi się z wczesnochrześcijańskich wspólnot kleryckich, żyjących w IV wieku. Został formalnie uznany przez papieża w roku 1062. W 1410 roku mnisi przystąpili do budowy klasztoru. Z pierwszej fazy budowy pochodzi wschodnia część zespołu budynków klasztornych z wejściem głównym i gotyckimi podziemiami. Pod koniec XV wieku połączono klasztor z kościołem wąskim korytarzem wspartym na arkadzie o trzech kolumnach. Za rządów opata Marcina Kłoczyńskiego w XVII wieku dobudowano nowe skrzydło z celami zakonników na piętrze, z pomieszczeniami dla służby, słodownią i browarem w przyziemiu. Ostatnim dziełem opata była obszerna sień przed refektarzem, zwana pałacem. Od 1412 roku do dziś kanonicy prowadzą parafię. Dziś zespół budynków opactwa Bożego Ciała Kanoników Regularnych Laterańskich jest jednym z najcenniejszych zabytków kultury średniowiecznej w Europie Środkowej. Przy kościele Bożego Ciała działa Arcybractwo Pięciu Ran Pana Jezusa i Adoracji Najświętszego Sakramentu. Architektura Kościół Bożego Ciała jest budowlą bazylikową, trójnawową, beztranseptową, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie i otoczonym szkarpami. Prostotę bryły podkreśla stromy dach. Szczyt fasady zdobi XV-wieczna płaskorzeźba przedstawiająca Chrystusa z otwartą raną w boku, z której krew spływa do kielicha znajdującego się poniżej, obok stoją Matka Boża i św. Jan Ewangelista. Jest to typ Imago Pietatis. Poniżej herby Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także kardynała Fryderyka Jagiellończyka, Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki - opiekunów kościoła. Z klasztorem kościół jest połączony poprzez zewnętrzny krużganek oparty na arkadach. Wnętrze Pięcioprzęsłowe prezbiterium oświetla ożywia jedyny zachowany witraż z początku XV wieku. Z kolei nawa główna posiada ciekawą fakturę ścian, na którą składają się białe i gładkie ciosy masywów okiennych i szarawy dziki kamień między łukami arkad. Koloryt dopełnia cegła o różnym stopniu wypalenia. Wyposażenie wnętrza dorównuje bogactwem kościołowi mariackiemu. W ołtarzu głównym znajduje się potężny obraz Tomasza Dolabelli "Narodzenie Pańskie". Stalle w prezbiterium uchodzą za najpiękniejsze w Krakowie, mają cechy manieryzmu i pochodzą z lat 1624-1632. W nawie głównej możemy podziwiać ambonę w kształcie łodzi z XVIII wieku. Łódź symbolizuje Kościół. Ołtarze w ścianach nawy posiadają gotyckie mensy i antependia. Ich drewniane obramienia mają cechy rokoka. Na ścianie nawy północnej widzimy potężny obraz przedstawiający "Sąd Piłata" z 1626 roku, namalowany przez Łukasza Porębskiego. W przyziemiu wieży znajduje się kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej. Bł. Stanisław Kazimierczyk Urodził się na Kazimierzu w 1433 roku. Ukończył teologię na Akademii Krakowskiej i wstąpił do klasztoru kanoników regularnych przy kościele Bożego Ciała. Zmarł w 1489 roku, po przeżyciu 33 lat w zakonie. Beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II w 1993 roku. Jego mauzoleum mieści się w nawie północnej. To kamienne dzieło przypisywane jest Janowi Pfisterowi i ma bardzo rozbudowany program treściowy. Pośrodku znajduje się alabastrowa rzeźba przedstawiająca Matkę Bożą z Dzieciątkiem. Z lewej strony postać kobieca z laską pielgrzyma, sercem i barankiem, to personifikacja Miłości. Z prawej - kobieta ze smokiem, rózgą i dyscypliną jest uosobieniem Grzechu. Rzeźby w zwieńczeniu przedstawiają symboliczne pary pojęć: po lewej Niewinność i Dziewictwo, a po prawej Nadzieję i Stałość. Po lewej stronie od mauzoleum wiszą obrazki wotywne z XVII i XVIII wieku. Powyżej płyta neorenesansowa poświęcona rajcy kazimierskiemu - Bartłomiejowi Berrecciemu. W nawie południowej znajduje się barokowa kaplica Zwiastowania z szesnastowiecznym obrazem Matki Bożej. Kaplica ta związana jest z działalnością Bractwa Zwiastowania NMP zwane Literackim. Tuż obok, w gotyckiej kaplicy św. Anny spoczywa Bartłomiej Berrecci (zginął w wyniku mafijnych porachunków w 1537 roku). Obraz Matki Zbawiciela W zakrystii przechowywany jest obraz Łukasza Cranacha koronowany koronami papieskimi 13 maja 2007 roku. Od 2005 roku kościół Bożego Ciała posiada tytuł bazyliki mniejszej.

powrót na stronę startową